Tot de laatste man

Auteur: Ian Kershaw

Terwijl de rampzalige nederlaag begin 1945 zich in alle hevigheid
aandiende, werd er door de Duitsers wel gezegd dat ze liever kozen voor 'een einde vol leed, dan leed zonder einde'. Het 'einde vol leed' vond dan ook op grote schaal plaats, zoals nog nooit eerder in de geschiedenis is voorgekomen. Enkele bloedstollende cijfers van de laatste maanden zijn de half miljoen burgerslachtoffers en de 350.000 slachtoffers per maand bij
alleen al de Wehrmacht. Veel van dit alles had voorkomen kunnen worden als Duitsland had willen buigen voor de geallieerde voorwaarden. Waarom vocht het Duitse volk, tegen beter weten in, door tot het bittere einde?
Ian Kershaw stelt in zijn boek 'Tot de laatste man' deze vraag
centraal. In een onovertroffen stijl vertelt hij over de gebeurtenissen
tussen juli 1944, vanaf de mislukte aanslag op Hitler, en de geallieerde overwinning in mei 1945. De focus ligt bij de Duitse bevolking, die het zwaar te verduren had met luchtaanvallen, op de vlucht moest voor
het oprukkende Rode Leger en getuige was van de verschrikkelijke dodenmarsen van concentratiekampgevangenen.

(omschrijving overgenomen van de Standaard boekhandel)

Het boek is erg gedetailleerd en beschrijft zelfs soms tot op dorpsniveau het functioneren van de NSDAP (de partij van Hitler). Enige voorkennis is wel handig.

Gezellig leesvoer is het uiteraard niet, maar wel vlot geschreven. Men krijgt een indringend en soms mensonterend verslag hoe Duitsland de oorlog verloren heeft, vooral dan bekeken vanuit Duits standpunt. Een eyeopener voor al wie graag meer wil weten in detail over het einde van Hiltlers “Derde Rijk”

Sir Ian Kershaw is een Engels hoogleraar moderne geschiedenis aan de University of Sheffield en geldt als een van 's werelds meest prominente onderzoekers van nazi-Duitsland.

Scheikunde voor in bed, op het toilet of in bad

Auteur: Ludo Juurlink

De titel doet denken aan een moppenboekje. Zo eentje met cartoons op elke bladzijde waar je supersnel doorheen bladert. Niets is minder waar. Scheikunde voor in bed, op het toilet of in bad is een serieus boek waarin de auteur voor iedereen zo eenvoudig mogelijk de basisprincipes van de scheikunde uitlegt. Hij doet dit op een toegankelijke manier zonder (over) te simplifiëren. Het is niet moeilijk, iedereen kan het volgen maar je moet er wel een beetje moeite voor doen. Het kopje erbij houden is de boodschap.

Scheikunde is volgens Juurlink de centrale wetenschap. Ze verbindt verschillende andere wetenschappen (wiskunde, fysica, biologie en hun deeldisciplines) én staat centraal in heel wat maatschappelijke discussies. Al beseffen we dat niet altijd. Daarom dat dit zo’n interessant boek is.

In tegenstelling tot filosofie, wiskunde en natuurfilosofie, de latere natuurkunde of fysica, is scheikunde een jonge wetenschap. Omdat scheikunde gebaseerd is op moleculen en atomen, en atomen pas voor het eerst ter sprake kwamen rond het einde van de 18de, begin 19de eeuw, is deze wetenschap pas enkele honderden jaren oud, Ze heeft dus een paar duizend jaar achterstand. 

Bijna als vanzelfsprekend begint Juurlink zijn boek met een beschrijving van het Periodiek Systeem van elementen. Die grote tabel die in elk laboratorium en in veel klaslokalen aan de muur hangt. Deze tabel is de bijbel van de scheikunde en de onnoemelijke hoeveelheid informatie die het bevat kan bijna elk chemisch verschijnsel verklaren. Daarna wordt de atoomstructuur onder de loep genomen. Van het eenvoudige basisidee van Dalton tot de huidige kwantummechanische visie ervan. Nadien gaat het over moleculen en chemische bindingen die uiteindelijk enkel te maken hebben met de buitenste ‘valentie’elektronen van het atoom. Het wordt duidelijk hoe atomen op verschillende manieren aan elkaar kunnen binden en hoe je daar eigenschappen van stoffen uit kan afleiden.

Er zijn miljarden en miljarden atomen en moleculen om ons heen. Met zo’n grote getallen werken is moeilijk. Daarom hebben scheikundigen het begrip ‘mol’ ingevoerd. De mol is essentieel voor scheikunde en wordt dus uitvoerig belicht. Daarna komen chemische reacties aan de beurt met hun thermodynamische grondslag en kinetiek. Neerslagreacties, zuur-base reacties en redoxreacties worden uit de doeken gedaan, veelal aan de hand van praktische voorbeelden uit het dagelijks leven.

We zijn ongeveer in de helft van het boek en van mij had het hier mogen stoppen. In de tweede helft van z’n boek probeert de schrijver de uit te leggen dat scheikunde alomtegenwoordig is. Hij legt de scheikundige achtergrond bloot van een roestende fiets hoe we iets proeven met onze tong, hoe in onze cellen stoffen en energie geproduceerd en aangemaakt wordt, wat er gebeurd als we ademen en eten en nog veel meer. Allemaal enorm interessant en, het moet gezegd, goed en begrijpelijk uitgelegd. Maar om alles goed uitgelegd te krijgen moet de auteur uitweiden. Heel dikwijls gaat het over organische scheikunde en biochemie waarvan hij de basis jammer genoeg niet (voldoende) aanbrengt. Daardoor wordt het geheel moeilijker te volgen. Dezelfde opmerking geldt voor de voorbeelden die op het einde van het boek gegeven worden rond maatschappelijke thema’s als drinkbaar water, onze atmosfeer en klimaatverandering.

Maar laat dat laatste vooral de pret niet bederven. Lezers met een gezonde interesse in exacte wetenschappen en een grondiger inzicht willen krijgen in scheikunde komen zeker aan hun trekken.

Superlogisch

Auteur: Ionica Smeets

Ionica Smeets is wiskundige én hoogleraar wetenschapscommunicatie. Een alles behalve evidente combinatie: Een wiskundige die het goed kan uitleggen! Smeets verzorgt al jarenlang een wekelijkse rubriek in de Nederlandse 'Volkskrant'. Daarin beschrijft ze op een heel toegankelijke manier wiskundige aspecten die in het dagelijkse leven opduiken. De stukjes zijn helder en vaak zelfs grappig, iets wat van de meeste teksten over wiskunde ook weer zelden voorkomt. 
In 'Superlogisch' serveert Smeets een selectie van de columns uit de Volkskrant. Als je écht wil weten hoe wiskunde, en vooral getallen, in elkaar zitten, moet je dit lezen. De columns zijn kort en steeds hapklaar. Toch hebben ze altijd voldoende diepgang en nodigen uit tot nadenken. Op het einde van het boek geeft Smeets zeven tips om de wereld beter te begrijpen, met getallen. Ik was verbaasd en blij tegelijk toen ik erachter kwam dat ik enkele van die tips onbewust al toepas. Of ik ook de wereld beter begrijp laat ik in het midden.

De Wetten Van De Wereld

Auteur: Mickaël Launay


Een boek over wiskunde, geen wiskundeboek. In 'Wetten van de Wereld' vertelt Launay aan de hand van persoonlijke ervaringen, uitstappen en virtuele reizen naar het verleden, met link naar vandaag, over het ontstaan, evolutie, groei en bloei van wiskunde. 

Een beetje atypisch begint zijn verhaal met symmetrie op friezen van aardewerk uit Mesopotamië, als voorbeeld dat wiskunde echt overal is zonder dat we er ons van bewust zijn.

Al snel stapt de schrijver over naar het ontstaan van getallen. Iedereen weet dat tellen één van de basisactiviteiten is van wiskunde. Maar tellen en getallen zijn niet hetzelfde. Het heeft eeuwen geduurd voor wij als mensen het getal hebben los gemaakt van een voorwerp: een schaap of een koe of brood, graan, ... . De volgende stap zijn de onvermijdelijke de oude Grieken en hun meetkunde met Plato en Pythagoras op kop. De platonische lichamen en rechthoekige driehoeken passeren de revue. De 'Elementen' van Euclides worden aangehaald als - terecht - basiswerk, met axioma's en stellingen met bewijs, van de meetkunde. De inhoud van dit werk wordt tot op vandaag nog op onze schoolbanken gebruikt. 

Meetkunde en meetkunde van de cirkel brengt ons onvermijdelijk bij Pi en later ook bij Phi. De bepaling van de waarde van beide getallen wordt door Launay op heel begrijpelijke wijze uit de doeken gedaan. Al was het voor de oude wiskundigen een huzarenstukje. 

Wat later gaat het over de komst van het getal '0' en de negatieve getallen. Het erkennen van het bestaan ervan en het aanvaarden heeft honderden jaren geduurd. Dat heeft het ontstaan van wat we nu vergelijkingen en bij uitbreiding de algebra echter niet in de weg gestaan. De algebra heeft vanaf dan de meetkunde verdrongen. Al is verdringen een verkeerd woord. Meetkunde en Algebra blijken twee kanten te zijn van dezelfde medaille.

In de zeventiende eeuw verandert de wiskunde van een praktische en beschrijvende tool naar een krachtigere en voorspellende functie. De baan van planeten en projectielen kon plots berekend en voorspeld worden. Daardoor werden berekeningen ingewikkelder. De eerste automatische rekenmachines als voorloper van de computer was een feit.

De Wetten van de Wereld van Launay is voor iedereen het lezen waard. Het gaat over wiskunde maar het is geen wiskunde. Dit werk laat duidelijk zien dat een groot deel van de wiskunde ontdekt en ontstaan is in de Arabische en Indische wereld. De inbreng van Europa (op de oude Grieken na maar hun invloed reikte meer naar Egypte en het Midden-Oosten dan naar het westen) was beperkt en wordt pas relevant op het einde van de Middeleeuwen. Launay maakt ook duidelijk wat de kracht van wiskunde is en dat wiskunde de taal van de natuur is. We kunnen de natuur er niet enkel mee beschrijven maar ook voorspellen.

Uiteraard is dit boek geen volledig overzicht van de wiskunde. Dat zou ook niet mogelijk zijn. De belangrijkste mijlpalen worden aangehaald. Het wordt zonder meer duidelijk dat zonder wiskunde er geen wereld zoals wij die kennen mogelijk is.

De vrouw in het zwart

Auteur – Susan Hill

De eerste boek dit jaar gelezen en als voorbereiding van een toneelstuk, dit werk van Susan Hill.

De jonge jurist Arthur Kripps krijgt de opdracht op de begrafenis van Alice Drablow om haar nalatenschap uit te zoeken. Tijdens de dienst vangt hij een glimp op van een jonge vrouw die geheel in het zwart gekleed is. Wanneer hij naar het platteland reist en vertoeft in het huis van de overledene om de papierwinkel uit de doeken te doen, duikt de dame in het zwart weer op. Haar verschijning gaat gepaard met angstaanjagende geluiden van een kinderkreet en het gehinnik van een pony.

Arthur bijt zich vast in de zaak en beetje bij beetje komt hij achter de geschiedenis van de vrouw in het zwart, maar niet zonder dat hij bij momenten doodsangsten uitstaat. Zij lijkt het wel op hem gemunt te hebben. Het einde is zowel verrassend als luguber.

Een perfect vertelt verhaal door de schrijfster en een mooie beschrijving van het landelijk Engeland.

Wie van spookverhalen houdt, dit is er een.

The Periodic Table

Auteur: Eric R. Scerri
























2019 is het internationale jaar van het periodiek systeem (IYPT). De aanleiding is de 150ste verjaardag van het periodiek systeem van elementen, bij ons beter bekend als 'de Tabel van Medeleev'. 

De auteur, Eric Scerri is scheikundige en docent aan de Universiteit van Califonië in Los
Angeles, de befaamde UCLA. Daarnaast is hij wetenschapsfilosoof en schrijver van boeken over wetenschap, hoofdzakelijk scheikunde en vooral over het Periodiek Systeem. Hij is dan ook gespecialiseerd in de geschiedenis van de tabel.

In zijn, Engelstalig, boek 'The Periodic Table', kom je te weten dat de tabel van Mendeleev of het Periodiek Systeem, niet 'overnight' in de geest van de Rus Dmitri Mendeleev is ontstaan. Verschillende andere wetenschappers gingen hem voor en stelden verschillende vormen van een periodiek systeem van elementen voor. De ene al verdienstelijker dan de andere. Dat Medeleev alle credits krijgt is dus niet helemaal terecht, maar het moet gezegd, de kracht van zijn tabel is het voorspellend karakter ervan, wellicht samen met zijn flamboyante persoonlijkheid. 

Naast de geschiedenis en het ontstaan van 'De Tabel' Leer je ook de diepere betekenis ervan, tot op kwantummechanisch niveau. Het wordt ook duidelijk dat de periodiciteit van groot belang is en een fundamenteel natuurconcept is waar je niet onderuit kan. Op het einde van het boek krijg je een overzicht van alle artificiële elementen en hun ontdekking.

The periodic Table is één van de helderste boeken over scheikunde die ik ken. Een aanrader voor iedereen die de fundamenten van de scheikunde wat beter wil leren kennen.

De Antwoorden op de Grote Vragen

Auteur: Stephen Hawking


Dit boek van de wereldberoemde fysicus en kosmoloog Stephen Hawking is postuum gepubliceerd.

'De Antwoorden op de Grote Vragen' is bij uitstek het meest leesbare en begrijpelijke boek van Hawking. Dat komt omdat hij hier geen (nieuwe) wetenschappelijke theorieën voorstelt maar zijn visie over wat hij de belangrijkste thema's vindt die ons vandaag bezig houden.

Alhoewel het uiteraard gaat over kosmologie, zwarte gaten, ruimte en tijd laat Hawking ook zijn licht schijnen over zaken die niet direct tot zijn expertise behoren. Zaken zoals onder meer God en religie, kunstmatige intelligentie, politiek en klimaat. Je merkt dat hij niet over al deze onderwerpen even diepgaand schrijft als over het ontstaan van het heelal. Dit betekent niet dat wat hij zegt niet zinvol is. Verre van! Hij benadert deze onderwerpen op een heel intelligente manier met veel kennis van zaken. Je zal hem niet betrappen op onjuistheden of oppervlakkigheid. Vooral hoofdstuk 7 over de vraag of wij onze aarde zullen overleven of niet, is hij heel stellig. We zijn de aarde kapot aan het maken door milieuvervuiling, broeikasgassen, nucleaire dreiging, migratie en oorlogen. Zijn inzichten zijn duidelijk en zo helder geformuleerd dat ze af en toe naar de keel grijpen. Ondanks alles blijft Hawking een eeuwige optimist. Hij ziet in alles mogelijkheden en bedenkt oplossingen of tenminste een aanzet daartoe. Hij is ervan overtuigd dat intelligentie en technologie oplossingen zullen bieden voor veel problemen. Vooral artificiële intelligentie dicht hij een grote toekomst toe. Zijn inzichten hierover en over de evolutie van de mens als soort zijn op z'n zachtst gezegd apart.